Sau gần hai năm được đưa vào quy định pháp luật, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đã ghi nhận những giao dịch điện năng lượng tái tạo đầu tiên qua lưới điện quốc gia. Bài viết phân tích cơ chế vận hành, lợi ích về môi trường và kinh tế, cùng những rào cản thực tế của cơ chế DPPA tại thị trường Việt Nam.
DPPA là gì?
Theo Nghị định số 57/2025/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 243/2026/NĐ-CP), mua bán điện trực tiếp (DPPA – Direct Power Purchase Agreement) là hoạt động mua bán điện được thực hiện giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo, khách hàng sử dụng điện lớn và đơn vị bán lẻ điện tại các mô hình khu, cụm, cho phép doanh nghiệp mua điện tái tạo trực tiếp từ nhà máy phát thay vì chỉ qua EVN.
Tại Việt Nam, cơ chế DPPA được quy định chi tiết qua các Nghị định sau
- Nghị định số 80/2024/NĐ-CP đặt nền móng cho cơ chế DPPA, xác lập hai hình thức mua bán điện (qua đường dây riêng và qua lưới quốc gia), cơ chế giá, quyền và nghĩa vụ các bên, cùng điều kiện tham gia (ngưỡng khách hàng sử dụng điện lớn từ 200.000 kWh/tháng).
- Nghị định số 57/2025/NĐ-CP (hiệu lực 3/3/2025) thay thế Nghị định số 80/2024/NĐ-CP, cụ thể hóa quy trình đấu nối, đo đếm, thanh toán và cơ chế giá; đồng thời chuyển định nghĩa “khách hàng sử dụng điện lớn” sang hướng linh hoạt, do Bộ Công Thương quy định ngưỡng theo từng thời kỳ thay vì ấn định con số cứng.
- Nghị định số 243/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 58/2025/NĐ-CP, mở rộng đối tượng tham gia sang trung tâm dữ liệu, trạm sạc xe điện và đơn vị bán lẻ trong khu, cụm công nghiệp; đồng thời nâng trần bán điện mặt trời mái nhà dư lên lưới từ 20% lên 50% đến năm 2030. Việc điều chỉnh chỉ hơn một năm sau Nghị định số 57/2025/NĐ-CP cho thấy Chính phủ chủ động tiếp thu vướng mắc thực tiễn.
Hai hình thức DPPA và cơ chế vận hành
Trong khuôn khổ Nghị định 243/2026/NĐ-CP, có 2 hình thức vận hành như sau:
- Hình thức 1: Mua bán điện qua đường dây kết nối riêng, bên bán và bên mua tự đầu tư đường dây, không dùng lưới quốc gia. Cách này thủ tục đơn giản nhưng bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý.
- Hình thức 2: Mua bán điện qua lưới điện quốc gia, đơn vị phát điện bán toàn bộ sản lượng lên thị trường giao ngay, còn bên mua nhận điện từ lưới qua Tổng công ty Điện lực. Hai bên ký thêm hợp đồng chênh lệch (CfD) để chốt mức giá thỏa thuận, phòng ngừa rủi ro biến động giá. Ở đây, tính “trực tiếp” mang ý nghĩa tài chính chứ không phải vật lý, điện được hòa vào lưới chung, hai bên kết nối với nhau qua hợp đồng, không dẫn điện thẳng cho nhau.
Cơ chế này được minh chứng rõ qua giao dịch DPPA đầu tiên qua lưới điện quốc gia, xác lập ngày 1/6/2026 giữa Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 (Long An) và Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT). Do khoảng cách địa lý giữa hai đầu lớn, việc kéo đường dây riêng là bất khả thi, nên bắt buộc phải vận hành qua lưới quốc gia. Theo công bố của doanh nghiệp, mỗi năm SEVT sẽ sử dụng khoảng 70 GWh điện mặt trời theo cơ chế này, góp phần giảm khoảng 46.000 tấn CO₂ phát thải.
Lợi ích của cơ chế DPPA
- Giảm phát thải và củng cố cam kết điện năng lượng tái tạo
Lợi ích cốt lõi là cắt giảm phát thải phạm vi 2 (phát thải gián tiếp từ điện mua vào). Điện lưới Việt Nam có hệ số phát thải cao do nhiệt điện than vẫn giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu nguồn điện. Theo số liệu vận hành hệ thống điện của NSMO, nhiệt điện than thường xuyên chiếm khoảng một nửa sản lượng toàn hệ thống, thậm chí lên tới 58,1% vào ngày cao điểm nắng nóng đầu tháng 4/2026. Việc dùng điện năng lượng tái tạo qua cơ chế DPPA cho phép doanh nghiệp ghi nhận phần điện này với hệ số phát thải bằng 0.
- Ổn định chi phí năng lượng dài hạn
Bên cạnh yếu tố xanh, DPPA mang lại giá trị kinh tế thiết thực. Cơ sở pháp lý cho việc cố định giá dài hạn tuân theo Nghị định 57/2025/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP) cho phép đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng tự thỏa thuận các nội dung cốt lõi của hợp đồng theo Điều 44 Luật Điện lực gồm giá điện, phương thức và thời hạn thanh toán, cùng thời hạn hợp đồng.
Đặc biệt, cơ chế giá được thiết kế mang tính thị trường rất cao, nhưng cần hiểu đúng theo từng hình thức:
- Với hình thức qua đường dây riêng: giá mua bán điện do hai bên đàm phán, thỏa thuận. Quy định mới tại Nghị định 243/2026/NĐ-CP đã bãi bỏ việc khống chế giá theo trần khung giá phát điện trước đây, trao toàn quyền quyết định mức giá cho bên bán và bên mua.
- Với hình thức qua lưới quốc gia: Dòng tiền bán điện của nhà máy lên thị trường điện giao ngay sẽ biến động liên tục theo hệ thống của NSMO. Tuy nhiên, giá thực thanh toán cuối cùng sẽ được cố định nhờ Hợp đồng chênh lệch (CfD). Cụ thể, hai bên sẽ sử dụng nghiệp vụ bù trừ tài chính: nếu giá thị trường giao ngay cao hoặc thấp hơn mức giá thỏa thuận ban đầu, các bên sẽ tự quyết toán phần chênh lệch cho nhau.
Nhờ nguyên tắc vận hành này, doanh nghiệp cố định được giá năng lượng, tránh rủi ro tăng giá điện trong tương lai. Với các nhà máy sản xuất, nơi điện năng chiếm một phần lớn chi phí vận hành, việc ổn định chi phí đầu vào giúp xây dựng kế hoạch giá bán và đầu tư dài hạn chủ động hơn.
Đối với chủ đầu tư dự án điện tái tạo, hợp đồng dài hạn giúp bảo đảm đầu ra ổn định, dễ huy động vốn và giảm rủi ro chính sách giá. DPPA vì thế tạo ra mối quan hệ cùng có lợi giữa doanh nghiệp tiêu thụ điện lớn và nhà đầu tư năng lượng tái tạo.
- Giữ vững đơn hàng và năng lực cạnh tranh xuất khẩu
Với doanh nghiệp xuất khẩu, điện sạch đang chuyển từ lựa chọn hình ảnh thành điều kiện tiếp cận thị trường.
Nhiều tập đoàn toàn cầu như Apple, Samsung, Nike, IKEA đã cam kết sử dụng 100% điện tái tạo (RE100) và yêu cầu các nhà cung cấp thực hiện theo. Do đó, với những ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, da giày, đồ gỗ và điện tử, việc tăng tỷ lệ điện tái tạo tại nhà máy dần trở thành điều kiện để duy trì đơn hàng. Trong bối cảnh này, DPPA là một trong những công cụ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu đó, qua đó giảm nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng.
Đối với cơ chế CBAM của EU, cần lưu ý rằng điện tái tạo qua DPPA chỉ làm giảm phát thải gián tiếp (phát thải từ điện mua vào), trong khi CBAM ở giai đoạn đầu chủ yếu tính phát thải trực tiếp của sản phẩm và phát thải gián tiếp từ điện mới chỉ được tính với một số nhóm hàng như xi măng và phân bón, chưa áp dụng cho thép, nhôm, hydro. Hơn nữa, cách CBAM ghi nhận điện mua qua DPPA, đặc biệt là qua lưới quốc gia vẫn chưa rõ ràng. Do đó, DPPA là giải pháp có triển vọng cần theo dõi khi CBAM mở rộng việc tính phát thải gián tiếp từ điện sang các nhóm hàng như thép, nhôm, hydro.
Thị trường DPPA hiện tại
Dù khung pháp lý đã tương đối đầy đủ, tốc độ triển khai trên thực tế còn chậm. Theo Bộ Công Thương, đến hết tháng 11/2025 mới có khoảng 30 đơn vị báo cáo triển khai mô hình qua đường dây kết nối riêng, và phải đến giữa năm 2026 mới xuất hiện giao dịch đầu tiên qua lưới điện quốc gia, đây là con số khiêm tốn so với nhu cầu thực tế của thị trường. Nguyên nhân đến từ:
- Về rào cản thủ tục: Quy trình thẩm định, cấp phép và thỏa thuận đấu nối hiện đang thiếu sự đồng bộ giữa các địa phương. Điều này khiến thời gian triển khai bị kéo dài và gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
- Nguồn cung công suất chưa sẵn sàng: Đây là nút thắt về phía cung. Với dự án mới, việc phát triển nguồn tái tạo không còn bị giới hạn nhiều về trần công suất sau khi Quy hoạch điện VIII điều chỉnh (tháng 4/2025) nâng mạnh mục tiêu điện mặt trời đến 2030; điểm nghẽn nay chủ yếu nằm ở tiến độ hoàn tất pháp lý và đưa dự án vào kế hoạch thực hiện. Với dự án hiện hữu, phần lớn đã ký hợp đồng bán điện cho EVN theo cơ chế giá FIT hoặc giá chuyển tiếp; muốn bán trực tiếp qua DPPA, các nhà máy này phải chấm dứt hoặc điều chỉnh hợp đồng cũ – việc đến nay vẫn thiếu hướng dẫn cụ thể. Kết quả là dù nhu cầu tồn tại, nguồn công suất thực sự sẵn sàng cho DPPA còn hạn chế.
Kết luận
Qua phân tích có thể thấy, DPPA mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp. Về môi trường, cơ chế này giúp cắt giảm phát thải phạm vi 2, cải thiện các chỉ số ESG và củng cố cam kết RE100. Về kinh tế, DPPA giúp ổn định chi phí năng lượng dài hạn qua hợp đồng chênh lệch (CfD). Về thị trường, cơ chế này giúp doanh nghiệp duy trì năng lực cạnh tranh xuất khẩu khi điện sạch dần trở thành điều kiện tiếp cận.
Tuy nhiên, khung pháp lý đầy đủ mới chỉ là điều kiện cần. Sau gần hai năm với ba nghị định nối tiếp, số lượng giao dịch DPPA vẫn còn khiêm tốn so với nhu cầu, khi vẫn tồn tại các nút thắt trong khâu thực thi: thủ tục đấu nối chưa đồng bộ giữa các địa phương và nguồn công suất thực sự sẵn sàng cho DPPA còn hạn chế, nhất là khi phần lớn dự án hiện hữu đã ký hợp đồng với EVN và chưa có hướng dẫn chuyển đổi cụ thể.
Tài liệu tham khảo
Nghị định 80/2024/NĐ-CP, 57/2025/NĐ-CP, 243/2026/NĐ-CP; Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện quốc gia (NSMO).