ESG là viết tắt của ba nhóm yếu tố: Môi trường (Environmental), Xã hội (Social) và Quản trị (Governance). Đây là hệ thống tiêu chí được sử dụng để xem xét mức độ phát triển bền vững, trách nhiệm xã hội và chất lượng quản trị của doanh nghiệp.
Trong đó, yếu tố môi trường liên quan đến phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng, tài nguyên, quản lý chất thải và bảo vệ hệ sinh thái. Yếu tố xã hội tập trung vào quyền lợi người lao động, an toàn nghề nghiệp, bình đẳng, quan hệ với khách hàng và cộng đồng. Yếu tố quản trị đề cập đến tính minh bạch, cơ cấu quản lý, đạo đức kinh doanh, kiểm soát rủi ro và phòng, chống tham nhũng.
Đánh giá ESG nội bộ là quá trình doanh nghiệp tự rà soát hoạt động của mình theo ba nhóm tiêu chí trên, từ đó xác định các kết quả đã đạt được, những rủi ro còn tồn tại và nội dung cần ưu tiên cải thiện.
ESG đang dần trở thành yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp niêm yết và đơn vị tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn do những sai lầm ngay trong quá trình tự đánh giá ESG.
1. Đánh giá ESG như một thủ tục làm báo cáo
Nhiều doanh nghiệp chỉ rà soát ESG khi khách hàng, ngân hàng hoặc cơ quan quản lý yêu cầu cung cấp thông tin. Cách làm này khiến ESG trở thành nhiệm vụ của bộ phận truyền thông hoặc lập báo cáo, thay vì được sử dụng để nhận diện rủi ro và cải thiện hoạt động.
Đánh giá ESG cần gắn với các quyết định thực tế như sử dụng năng lượng, quản lý chất thải, bảo đảm điều kiện lao động, lựa chọn nhà cung cấp và kiểm soát rủi ro. Nếu kết quả đánh giá không dẫn đến kế hoạch hành động, ESG mới chỉ dừng ở mức hoàn thiện hồ sơ.
2. Áp dụng một bộ tiêu chí giống nhau cho mọi doanh nghiệp
Một doanh nghiệp dệt may sẽ có những vấn đề trọng yếu khác với doanh nghiệp ngân hàng, bất động sản hay công nghệ. Tuy nhiên, không ít đơn vị sử dụng nguyên mẫu một bảng tiêu chí có sẵn, đánh giá nhiều chỉ số nhưng không xác định nội dung nào thực sự quan trọng.
Doanh nghiệp nên bắt đầu bằng việc xác định các vấn đề ESG trọng yếu dựa trên ngành nghề, quy mô, địa bàn hoạt động, yêu cầu của khách hàng và mức độ tác động đến các bên liên quan. Các chỉ số được lựa chọn phải phản ánh đúng rủi ro và khả năng tạo ra giá trị của doanh nghiệp.
3. Chấm điểm dựa trên cảm nhận, thiếu bằng chứng
Các nhận định như “thực hiện tốt”, “tuân thủ đầy đủ” hoặc “không có rủi ro đáng kể” thường được đưa ra mà không kèm số liệu, hồ sơ hoặc phương pháp kiểm chứng. Điều này làm kết quả đánh giá thiếu độ tin cậy và khó so sánh giữa các năm.
Mỗi chỉ tiêu cần xác định rõ nguồn dữ liệu, đơn vị đo, người chịu trách nhiệm và bằng chứng kèm theo. Chẳng hạn, thay vì đánh giá chung rằng doanh nghiệp “tiết kiệm năng lượng tốt”, cần theo dõi lượng điện tiêu thụ trên một đơn vị sản phẩm và mức thay đổi so với năm cơ sở.
4. Giao toàn bộ ESG cho một phòng ban
ESG liên quan đến hầu hết hoạt động của doanh nghiệp, từ sản xuất, nhân sự, tài chính, pháp chế đến mua hàng và quản trị rủi ro. Vì vậy, một cán bộ hoặc một phòng ban khó có thể tự thu thập và kiểm soát toàn bộ thông tin.
Doanh nghiệp cần xác định rõ trách nhiệm từ hội đồng quản trị, ban điều hành đến từng bộ phận; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp, kiểm tra và phê duyệt dữ liệu thống nhất.
5. Chỉ đánh giá những nội dung dễ đạt điểm cao
Một số doanh nghiệp tập trung vào hoạt động từ thiện, trồng cây hoặc phong trào nội bộ nhưng bỏ qua những vấn đề khó hơn như phát thải khí nhà kính, an toàn lao động, quyền lợi người lao động, xung đột lợi ích và rủi ro trong chuỗi cung ứng.
Cách lựa chọn thông tin có lợi có thể tạo ra hình ảnh tích cực trong ngắn hạn, nhưng làm tăng nguy cơ bị đánh giá là “tô xanh”. Đánh giá ESG trung thực phải thể hiện cả kết quả tích cực, hạn chế, khoảng trống dữ liệu và những vấn đề doanh nghiệp chưa xử lý được.
Đánh giá để cải thiện, không chỉ để có điểm
Một hệ thống đánh giá ESG nội bộ hiệu quả không nhất thiết phải quá phức tạp. Doanh nghiệp có thể bắt đầu với một số vấn đề trọng yếu, xây dựng dữ liệu nền, đặt mục tiêu đo lường được và tổ chức rà soát định kỳ.
Điều quan trọng không phải là doanh nghiệp đạt bao nhiêu điểm ESG, mà là kết quả đánh giá có giúp giảm rủi ro, tiết kiệm chi phí, đáp ứng yêu cầu của thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh hay không.
Doanh nghiệp cần làm gì để khắc phục?
Để tránh những sai lầm trên, doanh nghiệp không nhất thiết phải xây dựng ngay một hệ thống ESG quá phức tạp. Điều quan trọng là triển khai từng bước, có người chịu trách nhiệm và dựa trên dữ liệu có thể kiểm chứng.
1. Chuyển từ “làm báo cáo” sang quản trị ESG
Kết quả đánh giá ESG phải được sử dụng để xác định rủi ro, mục tiêu và kế hoạch cải thiện hoạt động. Sau mỗi kỳ đánh giá, doanh nghiệp cần chỉ rõ vấn đề nào phải xử lý, thời hạn hoàn thành, đơn vị phụ trách và nguồn lực thực hiện.
Chẳng hạn, nếu mức tiêu thụ điện tăng cao, doanh nghiệp cần xác định nguyên nhân và đưa ra giải pháp tiết kiệm năng lượng, thay vì chỉ ghi nhận số liệu trong báo cáo.
2. Xác định đúng các vấn đề ESG trọng yếu
Doanh nghiệp không nên đánh giá dàn trải tất cả các tiêu chí. Trước hết, cần xác định những vấn đề có ảnh hưởng lớn nhất đến hoạt động sản xuất, tài chính, người lao động, môi trường và uy tín của doanh nghiệp.
Việc lựa chọn vấn đề trọng yếu cần căn cứ vào đặc điểm ngành nghề, quy mô hoạt động, yêu cầu pháp luật, yêu cầu của khách hàng, nhà đầu tư và các bên liên quan. Mỗi doanh nghiệp nên xây dựng bộ chỉ tiêu ESG phù hợp với điều kiện thực tế của mình.
3. Chuẩn hóa dữ liệu và bằng chứng
Mỗi chỉ tiêu ESG cần có cách tính, đơn vị đo, nguồn số liệu và bộ phận chịu trách nhiệm rõ ràng. Doanh nghiệp nên xây dựng biểu mẫu thống nhất để thu thập dữ liệu về điện, nước, nhiên liệu, phát thải, chất thải, tai nạn lao động, đào tạo, khiếu nại và tuân thủ pháp luật.
Số liệu cần được lưu giữ cùng hóa đơn, biên bản, hồ sơ hoặc tài liệu chứng minh. Đồng thời, doanh nghiệp nên lựa chọn một năm cơ sở để theo dõi mức thay đổi và đánh giá tiến bộ qua từng năm.
4. Thiết lập cơ chế phối hợp giữa các bộ phận
ESG không thể chỉ là nhiệm vụ của phòng môi trường, nhân sự hoặc truyền thông. Doanh nghiệp cần thành lập nhóm phụ trách ESG với sự tham gia của lãnh đạo và đại diện các bộ phận liên quan như sản xuất, tài chính, nhân sự, pháp chế, mua hàng và quản lý chất lượng.
Ban lãnh đạo cần phê duyệt mục tiêu ESG, phân công trách nhiệm và định kỳ xem xét kết quả. Mỗi chỉ tiêu phải có một đầu mối chịu trách nhiệm cung cấp, kiểm tra và giải trình số liệu.
5. Đánh giá trung thực cả kết quả và hạn chế
Doanh nghiệp cần công khai những nội dung đã thực hiện tốt, đồng thời thừa nhận các vấn đề còn tồn tại, thiếu dữ liệu hoặc chưa đạt mục tiêu. Việc đánh giá trung thực giúp doanh nghiệp xác định đúng ưu tiên và hạn chế nguy cơ bị cho là “tô xanh”.
Thay vì chỉ nêu các hoạt động như trồng cây, từ thiện hoặc phong trào nội bộ, doanh nghiệp cần tập trung vào những vấn đề cốt lõi như giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo đảm an toàn lao động, quyền lợi người lao động và minh bạch trong quản trị.
Có thể bắt đầu từ một quy trình đơn giản
Doanh nghiệp có thể triển khai đánh giá ESG nội bộ theo năm bước: xác định vấn đề trọng yếu; lựa chọn chỉ tiêu; thu thập và kiểm tra dữ liệu; chấm điểm, nhận diện khoảng trống; xây dựng kế hoạch cải thiện.
Việc đánh giá nên được thực hiện định kỳ, ít nhất mỗi năm một lần. Với những chỉ tiêu quan trọng như tiêu thụ năng lượng, phát thải, an toàn lao động hoặc khiếu nại, doanh nghiệp có thể theo dõi theo tháng hoặc theo quý.
Một hệ thống ESG hiệu quả không nằm ở số lượng chỉ tiêu hay độ dài của báo cáo, mà ở khả năng giúp doanh nghiệp nhận diện đúng rủi ro, cải thiện hoạt động và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường.