Lộ trình net-zero 2050: Doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị gì?

Net-zero, hay phát thải ròng bằng “0”, là trạng thái trong đó lượng khí nhà kính phát thải vào khí quyển được cân bằng với lượng khí nhà kính được hấp thụ hoặc loại bỏ. Net-zero không có nghĩa là doanh nghiệp hoàn toàn không phát thải, mà yêu cầu doanh nghiệp giảm phát thải ở mức cao nhất có thể, sau đó xử lý phần phát thải còn lại bằng các biện pháp hấp thụ, loại bỏ hoặc bù trừ các-bon phù hợp.

Việt Nam đã xác lập mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 trong Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu. Cam kết này đang từng bước được cụ thể hóa thông qua các chính sách về kiểm kê khí nhà kính, giảm nhẹ phát thải và phát triển thị trường các-bon.

Tuy nhiên, mục tiêu net-zero 2050 ở cấp quốc gia không có nghĩa mọi doanh nghiệp đều phải đạt phát thải ròng bằng “0” vào cùng một thời điểm hoặc theo cùng một lộ trình. Nghĩa vụ cụ thể phụ thuộc vào ngành nghề, quy mô phát thải, danh mục cơ sở phải kiểm kê, hạn ngạch được phân bổ và yêu cầu của khách hàng, nhà đầu tư hoặc chuỗi cung ứng.

1. Kiểm tra nghĩa vụ pháp lý của doanh nghiệp

Việc đầu tiên là xác định doanh nghiệp có thuộc danh mục cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính hay không. Theo Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg, danh mục hiện hành gồm các cơ sở thuộc lĩnh vực công thương, giao thông vận tải, xây dựng và xử lý chất thải.

Doanh nghiệp cũng cần theo dõi Nghị định số 06/2022/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung liên quan đến kiểm kê khí nhà kính, giảm nhẹ phát thải, phân bổ hạn ngạch và quản lý tín chỉ các-bon.

2. Xây dựng kiểm kê khí nhà kính

Doanh nghiệp cần xác định các nguồn phát thải từ nhiên liệu, điện năng, phương tiện vận tải, quá trình sản xuất, môi chất lạnh, chất thải và chuỗi cung ứng.

Kết quả kiểm kê phải có ranh giới rõ ràng, dữ liệu có thể truy xuất, phương pháp tính thống nhất và bằng chứng kèm theo. Doanh nghiệp nên xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định, thay vì chỉ thuê đơn vị bên ngoài tính toán một lần để hoàn thành báo cáo.

3. Đặt mục tiêu trung hạn trước năm 2050

Một cam kết net-zero chỉ đáng tin cậy khi đi kèm các mục tiêu cụ thể cho từng giai đoạn, đặc biệt là mục tiêu đến năm 2030. Doanh nghiệp cần lựa chọn năm cơ sở, xác định lượng phát thải cần giảm và phân bổ mục tiêu cho từng nhà máy, bộ phận hoặc nhóm sản phẩm.

Mục tiêu cần gắn với kế hoạch đầu tư, thời hạn thực hiện, người chịu trách nhiệm và chỉ số theo dõi. Doanh nghiệp không nên công bố cam kết net-zero khi chưa có dữ liệu nền và lộ trình giảm phát thải rõ ràng.

4. Ưu tiên giảm phát thải tại nguồn

Các giải pháp cần được ưu tiên gồm tiết kiệm năng lượng, đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng tái tạo, tối ưu vận tải, kiểm soát rò rỉ môi chất lạnh, giảm chất thải và lựa chọn nguyên liệu có mức phát thải thấp hơn.

Tín chỉ các-bon chỉ nên được xem xét đối với phần phát thải khó loại bỏ sau khi doanh nghiệp đã thực hiện các giải pháp giảm phát thải trực tiếp. Lượng phát thải thực tế và lượng bù trừ cần được trình bày riêng để bảo đảm minh bạch.

5. Chuẩn bị cho thị trường các-bon

Thị trường các-bon trong nước đang được phát triển theo Quyết định số 232/QĐ-TTg. Giai đoạn vận hành thí điểm được triển khai trước khi chuyển sang vận hành chính thức.

Các doanh nghiệp thuộc ngành có phát thải lớn như nhiệt điện, sắt thép và xi măng cần đặc biệt chú trọng chất lượng dữ liệu, khả năng dự báo nhu cầu hạn ngạch và chi phí các-bon trong kế hoạch sản xuất, đầu tư.

6. Đưa net-zero vào quản trị doanh nghiệp

Net-zero không thể chỉ là nhiệm vụ của bộ phận môi trường hoặc truyền thông. Ban lãnh đạo cần phê duyệt mục tiêu và phân công trách nhiệm giữa các bộ phận sản xuất, tài chính, mua hàng, nhân sự và quản lý chất lượng.

Doanh nghiệp cũng cần tính đến chi phí các-bon khi lựa chọn công nghệ và phê duyệt dự án đầu tư. Những dự án giúp tiết kiệm năng lượng, giảm nguyên liệu và giảm phát thải cần được xem xét đồng thời về hiệu quả tài chính và lợi ích môi trường.

Các văn bản doanh nghiệp cần theo dõi

Các căn cứ chính gồm Luật Bảo vệ môi trường năm 2020; Quyết định số 888/QĐ-TTg; Quyết định số 896/QĐ-TTg; Nghị định số 06/2022/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung; Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg; cùng Quyết định số 232/QĐ-TTg.

Doanh nghiệp không nên chờ đến năm 2050 mới hành động. Việc cần làm ngay là xây dựng dữ liệu phát thải đáng tin cậy, đặt mục tiêu giảm phát thải đến năm 2030 và đưa mục tiêu net-zero vào các quyết định đầu tư, sản xuất và quản trị.